સંવેદના

પ્રેમ અને લાગણી વગરનું જીવન હંમેશા શુષ્ક અને નીરસ લાગે છે. જ્યાં અનુભૂતિ નથી ત્યાં વાચા નથી, અને જ્યાં ફક્ત વાચા જ છે ત્યાં અનુભૂતિની જરૂર નથી.
જીવન જીવવા જેવું ત્યારેજ લાગે છે જયારે, લાગણીનો ટહુકો સંભળાય, એ પહેલા તો બસ એક હોડ હોય છે ને એમાં સતત દોડતા રહેવાનું, થાક, વિસામો ત્યાં નથી લેવાતો, કે હકીકતમાં નથી કહેવાતો. ને કહીએ તો કોને?
ઘણા વખતથી વિચારતો હતો કે, હું ગઝલ લખવાનો જે પ્રયાસ કરું છું, એ ખરેખર શું છે? થોડું વધારે ઝાંકી જોયું તો એટલું જ સમજાયું કે, એ કાગળ પરનું ચિતરામણ મારી સંવેદનાને શબ્દ આપવાનો જ પ્રયાસ છે. આ વિચારને થોડો આગળ લઈ જાવ તો, એમ કહી શકાય કે લગભગ લખાયેલી કવિતા, ગઝલો, શાયરીઓ એ બીજું કઁઇ નહીં પણ સવેંદનાનો પડઘો જ છે.
ઘણી વખત કોઈ કવિતા, ગઝલ વાંચતા અંદર એક અનુભૂતિ થાય છે, જે ક્યારેક કવિતા તો ક્યારેક વાર્તા બની બહાર આવે છે. આવી અનુભૂતિને શબ્દ આપવાનો એક પ્રયાસ છે “સંવેદના”, જ્યાં હું કવિતા, ગઝલ કે શેરના રસાસ્વાદ સાથે મારા અનુભૂતિને શબ્દ આપવાનો પ્રયાસ કરીશ. આમ કરવા જતા મારો સ્વાર્થ પણ સધાય છે, જેમ ‘લખતા લખતા લહિયા થવાય’, એમ હું પણ લખતા લખતા શીખવાની કોશિશ કરીશ, આશા છે તમને પસંદ આવે. – વિપ્લવ
જરૂરી ચોખવટ – મારો ઉદ્દેશ ફક્ત ને ફક્ત મારા વિચારો રજૂ કરવાનો છે, નહીં કે એ વિવેચક બની આલોચના કરવાનો. હું મારી પોતાની મર્યાદા સારી પેઠે જાણું છું. અસ્તુ

હાય! આ જવાની

છે વરસતા વરસાદે, પ્રેમીનો મીઠો સંગાથ,
ચુંબનોની પડાપડી પર હોઠોની બાથંબાથ,
યુવાનીની ઉષ્મા, ને વાતાવરણનો ઉન્માદ,
હાય! આ જવાની, વાહ વાહ રે આ વરસાદ.

ધસમસતી વરસી પડે છે ઉર્મિઓની હેલી,
કેમ કરીને સંભાળવી એ’તો છે પૂરની રેલી,
એની આંખોની ટીખળ, ને મૌનથી વાત,
હાય! આ જવાની, વાહ વાહ રે આ વરસાદ. વિપ્લવ

મુક્ત આકાશ

અદમ્ય ઈચ્છાઓનું આકાશ લઈ, છૂટું વિહરવું છે સહુને,

સ્વપ્નામાં વણરાગી રાજા બની, હકુમત કરવી છે સહુને.

 

એની અનુપસ્થિતિનો ક્યાં ફેર પડ્યો’તો હજી સુધી કોઈને,

સમજી ગયા બધા, એ છે તો ક્યાં નરી આંખે દીસે છે સહુને.

 

અહીં ફરે છે હરકોઈ પોત-પોતાના છુપા ત્રાજવા લઈને,

છે બધાના જુદા-જુદા માપ,અલગ કાંટે તોળાય છે સહુને.

 

ભડ-ભડ ભડકે બળશે, જો જણાશે અમારુ આગમન,

‘વિપ્લવ’ ક્યાં પોતાની સાચી ઓણખ દેવાય છે સહુને.  વિપ્લવ

ચીસ

ચર્ચગેટ લોકલ પકડી, રાજુ બારીની સીટ પાસે ગોઠવાઈ ગયો.

પોતાનું મન બીજી તરફ વાળવાજ તો એણે ટ્રેન પકડી હતી.

સામે બેઠેલા કાકા ગાડી જેવી ચાલુ થઇ કે ધ્યાનમગ્ન અવસ્થામાં આવી ગયા, ને ત્રીજીજ મિનિટે ઘોર નિંદ્રાધીન થઇ ગયા, થોડીક ત્રાંસી બાજુએ નજર કરી તો, કોલેજનું એક કપલ બેઠું અડપલાં કરી રહ્યું હતું, શું ખબર કેમ પણ એ જોઈને રાજુનું મન વધારે ઝંખવાઈ ગયું. શું એક સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચે ફક્ત શારીરિક આકર્ષણ જ મહત્તા રાખે છે, એ સિવાય પ્રેમ, સદ્ભાવ, લાગણી જેવા શબ્દોનું કોઈ સ્થાન નથી. શારીરિક આકર્ષણ થવું એ કદાચ પ્રેમનું પ્રથમ પગથિયું હોઈ શકે, પણ એ અંતિમ છોર તો નો’જ હોય શકે. પ્રેમ તો એક શાશ્વત ઘટના છે બે મન વચ્ચે, જે કોઈને શીખવાડવો નથી પડતો, અને શીખવાડેલો પ્રેમ શાશ્વત નથી હોતો.

આ વિચારથી એના મનમાં સવાલ જાગી ઉઠ્યો, ‘મારા અને વિશાખા વચ્ચે શું છે?’

અંધેરીથી ટ્રેન થોડી ભરાણી, કોલેજનું એ કપલ હવે બહાર નીકળી ગયું, કદાચ વિલે પાર્લે ઉતરવું હશે એમને. બાજુમાં પેઢીએ જતા લોકો ગોઠવાઈ ગયા, અને ધીરે ધીરે એમની ભીંસ વધી ગઈ. કદાચ એવીજ અકળામણ રાજુની અંદર ચાલી રહી હતી, એટલેજ તો એને આ બાહ્ય ભીંસ સદી રહી હતી.

વિશાખા સાથે લગ્ન કર્યાને હજી દોઢ વર્ષજ થયા હતા. એની સાથેના લગ્ન જાણે એક દિવાસ્વપ્ન જેવું જ તો હતું. બાકી આ જમાનામાં એક અનાથ સાથે  લગ્ન કરવા કોણ તૈયાર થાય. અનાથ શબ્દએ રાજુને ભૂતકાળમાં ધકેલી દીધો.

સમજણો થયો ત્યારથી રેલ્વે પ્લેટફોર્મ પર તો જીવ્યો હતો, પ્લેટફોર્મ જ ઘર અને ત્યાં રહેતા લોકો એના સગાંવાળા, એક નાની ઉંમરના બાળકે કેટ કેટલું જોઈ લીધું, ને એનાથી વધારે સહન કરી લીધું. એને તો એ પણ યાદ નહોતું કે એ બાળપણથી મૂંગો હતો કે એની જીભ કાપી નખાઈ હતી. હસવા રમવાની ઉંમરે તો એ લોકોના બુટ પાલીસ કરતો, ક્યારેક કેન્ટીનમાં વાસણ ધોતો, ને ઘણી વાર વગર વાંકે ચરસીઓની ગાળો અને પોલીસોની લાતો ખાઈને મોટો થયો. એની મૂંગી જ઼બાનના કારણે એના પર થયેલા શારીરિક અત્યાચારનો પણ એ વિરોધ નહોતો દર્શાવી શક્યો, બસ આંસુ ખરતા ને સુકાઈ જતા.

બૂટ પાલીસ કરાવતા કોઈ ભલા માણસનું ધ્યાન આ મૂંગા બાળક પર ગયું અને એમણે આ બાળકને અનાથાશ્રમમાં પહોંચાડ્યો. બોલી ન શકવાને લીઘે અને એમની ભાષા ન સમજી શકવાને કારણે અનાથાશ્રમવાળાને એમ લાગ્યું કે આ બાળક મૂક અને બધિર છે. કોઈ દાતાની મહેરબાનીથી આ બાળકને મૂક-બધિર શાળામાં મોકલવામાં આવ્યો. કદાચ એનું નામ રાજુ ત્યાંજ પડયું.

રાજુને ત્યાં ફાવી ગયું, ધીરે ધીરે એ સાંકેતિક ભાષા શીખી ગયો, ને સાથે સાથે વ્યવહારિક ભાષા પણ. ત્યાં કોઈને સહેજે ખ્યાલ નહોતો કે રાજુ સાંભળી શકે છે, ફક્ત બોલી નથી શકતો, અને રાજુને પણ એ પરવા નહોતી, એની જિંદગી તો એના જેવા લોકો સુધી જ સીમિત હતી.

નાનપણથી એને ચિતરવું ખુબ ગમતું, ત્યારે તો એ પથ્થર લઈ પ્લેટફોર્મ ચીતરતો, પણ ધીરે ધીરે સ્કૂલમાં એ સરખું ડ્રોઈગ કરતા શીખ્યો, જે આગળ જતા એની આવકનું સાધન બની ગયું.

અનાથાશ્રમથી નીકળ્યા બાદ, રાજુ હેંગિંગ ગાર્ડનની બહાર બેસી આવતાજતા લોકોનો સ્કેચ દોરી આપતો. એકવાર ત્યાંથી પસાર થતા કોઈ જાણીતા ચિત્રકારનું રાજુ પર ધ્યાન ગયું; રાજુને પોતાની સાથે લઇ ગયો અને એને પેઇન્ટિંગ બનાવવા પ્રેર્યો. હવે રાજુ સવારે પેઇન્ટિંગ કરતો અને રાતે હેંગિંગ ગાર્ડન બહાર બેસી સ્કેચિંગ કરતો. રાજુના બનાવેલા પેઇન્ટિંગ પેલો ચિત્રકાર ખરીદી લેતો, અને પેઇન્ટિંગ નીચે પોતાની સાઈન લગાવી વેચી દેતો. બંનેનું ગાડું સારી રીતે ચાલવા માંડ્યું, રાજુને જોઈતા પૈસા અને ચિત્રકારને નામના સાથે પૈસા.

મૂક-બધિરના એક સમારંભમાં રાજુને વિશાખા ભટકાઈ ગઈ. વિશાખા બધિર હતી, ને એજ કારણે એ સરખું બોલી નહોતી શકતી. દેખાવે સામાન્ય પણ કંઈક ગજબનું આકર્ષણ હતું વિશાખામાં, જે રાજુને વારંવાર એના તરફ ખેંચી રહ્યું હતું.

થોડીક અલપ-ઝલપ મુલાકાતો પછી બન્નેએ લગ્ન કરવાનો નિર્ણય લઇ લીધો.

લગ્ન પછી રાજુને પણ સારું કામ મળવા લાગ્યું હતું, એણે વિશાખાની ટ્રીટમેન્ટ કરવાનું નક્કી કર્યું.

એક ઓપેરશન બાદ વિશાખા સાંભળવા લાગી હતી, અલબત્ત મશીનની મદદથી.

હજી સુધી વિશાખાને એ ખ્યાલ નહોતો’કે રાજુ પણ સાંભળી શકે છે.

મશીન લાગ્યાનાં થોડા મહિના બાદ વિશાખા સરખું બોલવા પણ લાગી.

ધીરે ધીરે વિશાખાનો સ્વભાવ જાણે બદલાવા લાગ્યો, હવે એને રાજુનું ચૂપ રહેવું ખટતું હતું, જે એની વર્તુણક પરથી સાફ દેખાતું હતું. રાજુને એ વાતનો અહેસાસ હતો, પણ એની માટે આ કંઈ નવું નહોતું.

થોડા દિવસ અગાઉ રાજુને એક વોલ આર્ટ પેઇન્ટિંગનું કામ મળ્યું, જેના માટે એને ત્રણ દિવસ માટે પુણે જવાનું હતું.

જયારે પાછો ફર્યો ત્યારે એના રૂમમાંથી એને બે પુરુષ અને વિશાખાની માદકચીસોનો અવાજ સંભળાયો. અંદરથી એ ખળભળી ઉઠ્યો, એ તરત પામી ગયો કે આ બીજું કોઈ નહીં પણ એને કામ આપનારો ચિત્રકાર અને બીજો એની સાથે રહેતો એનો મિત્ર હતો. નવાઈતો એને એ વાતની લાગી કે વિશાખા જેને એણે દિલથી ચાહી હતી, એ પર પુરુષ સાથે અને એ પણ એક નહીં બે…એની સાથે પણ ઘણી ઘટના ઘટી ચુકી હતી પણ, આ’તો એની માટે પણ નવાઈ હતી.

રાજુએ તરત પોતાને સંભાળ્યો, અને ચાલવા લાગ્યો, એના કાનમાં એ ચીસ વારંવાર સંભળાઈ રહી હતી. આજે પહેલીવાર એને થઇ રહ્યું હતું કે કાશ હું બધિર પણ હોત.

રાજુ ઘરની બહાર નીકળી સ્ટેશન તરફ ચાલવા લાગ્યો…

ચાલો આવજો

(કોલેજના ગ્રેજ્યુએશન વખતે લખાયેલ કવિતા)

સમય થઇ ગયો તમને આવજો કહેવાનો,

એક નવી જ દિશામાં પગદંડી માંડવાનો,

આવી ગયો છે એ દિવસ બહુ નજીક, જયારે,

સૌને એકલા મૂકીને, લો હું તો ચાલ્યો જવાનો.

 

ભૂલી મારી ઓળખીતી, રમતી કેડીઓને,

એક નવા રસ્તે, છોડી જુના પગથિયાંઓને,

મટી ભોમિયો, મુસાફિર બની રઝળપાટ કરવા,

એ વાટોને મૂકીને, લો હું તો ચાલ્યો જવાનો.

 

મારા ખુલ્લામાં બાંધેલા સ્વપ્નાઓના મહેલોને,

એવા  અનેક મનમુકીને કરેલા ચિતરામણોને,

ધીંગામસ્તી, તોફાન, ટોળટપ્પા-વાતોને છોડીને,

સોનેરી યાદોની સાથે, લો હું તો ચાલ્યો જવાનો.

 

હસતા-રમતા, મારા પ્રિય વાતાવરણને,

પંખીઓના કલશોર, તળાવના કિનારાને,

કોમળ-કૂંપળ, લીલાશ-ભીનાશ, ફૂલોને,

એ તાઝગીને છોડી, લો હું તો ચાલ્યો જવાનો

 

કેટલીય લાગણીઓ, એટલા જ હાશકારાને,

ઘણી ગુપ્તવાતો, કરેલી અમુક જાહેરાતોને,

મારા સંગ હ્ર્દયના એક ખૂણામાં ધરબી,

હસતા-રડતા, લો હું તો ચાલ્યો જવાનો.

 

ચાલ્યો જવાનો અસલ મુકામ તરફ,

પ્રેમની બાકી રહેલ લેવડ દેવડ છોડી,

ન શીખેલ, અંકગણિત ના જીવન તરફ,

સ્વ-અસ્તિત્વ ઓગાળવા, ચાલ્યો જવાનો.

એ નો’તી ખબર

એ નો’તી ખબર કે, કાગળ પર લખેલા શબ્દો હકીકત બનશે,
કે મારી ગઝલો, મારા શેરો મારા જીવનની કથની બનશે.

સાંભળ્યું તું ક્યારેક, કે તું જ તારો ભવિષ્યનો ભાગ્યવિધાતા છે,
હું અણસમજ ક્યાં ખબર હતી, કે ખરેખર એ વાત યથાર્થ ઠરશે.

દોડાવ નજર, હાથ ફેલાવ, ચાલ ડગલું ને જો, કઈ છેટું નથી,
જો માની લઈશ આ વાત, તો તું જે માંગીશ એ તારું બનશે.

જો મારા શબ્દો, મારી હકીકત બને, તો ભાખી દઉં ભવિષ્ય,
આગળ જતા ‘વિપ્લવ’ બહુ મોટા ગજાનો શાયર બનશે. -વિપ્લવ